NL FR

Op grote schaal scholen slim organiseren

‘Onderwijs in beweging brengen’ is een understatement. Het onderwijs is nog nooit zoveel in beweging geweest. En het zal nog toenemen. Het zijn niet de sterkste soorten die overleven, ook niet de intelligentste, maar wel die welke het best reageren op veranderingen. Die veranderingen roepen heel wat vragen op. Directies zijn niet tégen schaalvergroting, maar blijven wel sceptisch omdat er veel randvoorwaarden vervuld moeten worden. Ze willen een ‘beheersbare grootte’, ondersteunende centrale diensten, voldoende financiële omkadering. Tegelijk pleiten ze voor voldoende autonomie voor de individuele school en haar eigen financieel- en personeelsbeleid. Schaalvergroting is een hot item, ook in het onderwijs. De afgelopen jaren zijn er grote schoolorganisaties ontstaan die een ruimer studieaanbod en een bredere centrale ondersteuning hebben. Deze ontwikkeling brengt professionalisering met zich mee, maar roept ook vragen op. Zullen scholen wel snel genoeg kunnen inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen? En zullen leerkrachten en leerlingen zich er thuis voelen?

BOEKLANCERING: 23 oktober, van 9.45 uur tot 12.15 uur, Wild Gallery (Gerijstraat 11 - 1190 Vorst). 

09u45  Ontvangst met koffie
10u00 Welkom en overhandiging auteursexemplaren door uitgever Niels Janssens
10u15 Onderzoeksrapport 'Scholen slim organiseren' - Miet Lamberts (HIVA, KU Leuven)
11u00 Auteurs Tom Van Acker en Yves Demaertelaere in dialoog met slimme scholen
11u45 Broodjeslunch

RECENSIE-EXEMPLAAR: neem voor een recensie-exemplaar of een interview contact op met Klaartje Ballon via klaartje.ballon@lannoocampus.be

 

Ontdek ‘het waarom’
Vandaag zijn veel scholen op eigen houtje aan het bedenken hoe ze zich anders en slimmer kunnen organiseren. Maar er blijven nog steeds dysfuncties of uitdagingen die de school alleen niet kan oplossen. Neem nu de concurrentie inzake het studieaanbod of het aantrekkelijk maken van de loopbaan van de leerkracht. Technologie zal ook meer samenwerking rond heel wat thema’s mogelijk maken.

Samenwerken op een grotere schaal en slim organiseren is nodig om deze en de vele andere uitdagingen aan te gaan. Het is geen one-size-fits-all-aanpak, maar eerder maatwerk. Zo kan onderwijs toch kleinschalig blijven, georganiseerd rond de behoeften van de leerling en leerkracht.

Schaalvergroting is evenwel niet altijd de oplossing voor problemen. Men zou het een paradox kunnen noemen: schaalvergroting bevat veel mogelijkheden en kansen, maar ook heel wat valkuilen of bedreigingen. Het lijkt of men erop uit is om enkel de besturing te optimaliseren en postjes te (her-)verdelen. Fusie en schaalvergroting zijn geen synoniemen. Schaalvergroting is niet enkel een bestuurlijke kwestie die gericht is op efficiëntiewinsten. Daarmee nemen we de medewerkers, de ouders en de leerlingen niet mee op sleeptouw en verloopt ze over de hoofden heen. Schaalvergroting leidt ook niet vanzelf tot meer efficiëntie. Als we alles willen centraliseren dan creëren we bureaucratie, vervreemding, kosten door controle en beheersing en trage besluitvorming.

Samenwerken over scholen heen
Schaalvergroting moet in eerste instantie een kans zijn om het werk te organiseren rond de kern van onze opdracht: de leerling en zijn traject. Het gaat in eerste instantie over beter onderwijs voor leerlingen en meer professionalisme voor leerkrachten. Laat ons de schaalvergroting gebruiken als het moment om de kernopdrachten van onze scholen te versterken.’ Grootschaliger denken om kleinschaliger te kunnen organiseren. Of, op grote schaal kleinschaligheid organiseren. Met voldoende schaalgrootte voldoende autonomie verlenen aan nieuwe entiteiten met (zelfsturende) teams. Het komt erop aan de schaalvergroting op een slimme manier aan te pakken als een opportuniteit om het werk over de grenzen van de scholen heen te organiseren in kleine autonome teams, die gevormd worden rond groepjes van leerlingen. Teams krijgen hiervoor de ondersteunende en voorbereidende taken toegewezen en waar nodig ook de bevoegdheden om het werk te regelen. Ze beschikken over een integraal beleidsvoerend vermogen. Ze organiseren de kernopdracht als zinvol en betekenisvol werk en realiseren dit samen in team. Het gevoel er niet alleen voor te staan en een hogere bijdrage te leveren aan de leerling, geeft goesting.

Schaalvergroting is dus geen doel, maar een middel. Niet om te besparen. Het vraagt om een duidelijke gezamenlijke visie op onderwijs. En dat vraagt dan weer een goed bestuur. Een andere manier van samenwerken vraagt ook andere manieren van leiden. Het is een ideaal moment om ook de arbeidsorganisatie grondig te vernieuwen, zowel in het basis als secundair onderwijs. Het niveauoverstijgend organiseren van het hele onderwijsleerproces kan leiden tot een andere evenwichtige indeling. Zelfs sectoroverstijgende samenwerking kan leiden tot fundamentele vernieuwingen. Schaalvergroting betekent dus samenwerken over de scholen en entiteiten heen om het onderwijs (nog) beter te kunnen organiseren. De school wordt dan letterlijk lid van een netwerkorganisatie met nieuwe dynamiek en leiderschap. Maar vooral een plaats waar leerkrachten met goesting aan hun kernopdracht kunnen werken en niet belemmerd worden door allerlei vormen van bureaucratie en planlast.

Willen we mee en zijn we mee?
Schaalvergroting is het opstarten van iets nieuws. Niet het samenvoegen van wat  bestaat. Het is de bereidheid van alle scholen om het verleden los te laten om te kunnen streven naar een win-win. Het is het geloof dat de verschillende partijen uit het netwerk met een nieuwe organisatie een verbetering kan brengen voor alle scholen. Niemand kan zijn wil opdringen aan de anderen. Iedereen moet de intentie hebben om de andere te begrijpen en – ondanks tegengestelde cultuurelementen – er het beste van te maken. Het is samen zoeken naar iets nieuws. Dit steunt op samenwerking, ondersteuning en participatie en niet noodzakelijk op de duidelijkheid van taakverdeling en inhoudelijke criteria. Werken aan schaalvergroting is integraal aandacht geven aan mensen, cultuur, structuur en systemen, maar vanuit visie en sterk gedeeld leiderschap. Daarom is het cruciaal om voldoende tijd en ruimte te nemen om een visie te ontwikkelen voor en met iedereen die het aanbelangt. Pas als de visie uitgetekend is, kan het visiegedreven organiseren van start gaan.
Vijf vragen staan voorop om vanuit het perspectief van alle belanghebbenden een antwoord te krijgen en het prototype van de nieuwe school te ontdekken. Als je voor de antwoorden hierop een draagvlak hebt, dan heb je een principieel akkoord over het prototype van de school. Alle belanghebbenden delen dan dezelfde basisveronderstellingen over de nieuwe school. Waarom bestaat onze school? Waarom vinden wij dit zo belangrijk? Welke opdrachten moeten we hiervoor vervullen? Welke zijn de waarden waarin we uitmuntendheid nastreven en waardoor we authentiek worden? Waarom moeten we grootschalig organiseren? Hoe zien wij iedereen intern samenwerken om de visie te realiseren?

Eerst het echte werk, dan het bestuur
Als het prototype is ontwikkeld, dan kan je aan de slag met het visiegedreven organiseren. Je organiseert eerst het echte werk, het begeleiden van leerlingen door een team van professionele medewerkers en dan pas de besturing. Eerst werk maken dus van het operationele, en dan pas van de bestuurlijke optimalisatie.
Schaalvergroting heeft pas zin als wij kunnen aantonen dat het kernproces van de school verbetert en de goesting van de medewerkers versterkt. De schaalvergroting moet leiden tot kwalitatief goed onderwijs. Als trekkers van de schaalvergroting moeten wij hierin overtuigen. Laat ons geen mastodont organiseren, maar laat ons op grote schaal kleinschaligheid organiseren. We bouwen een netwerk van autonome entiteiten waar leerlingen over de jaren heen in een doorlopende leerlijn begeleid worden in een hechte leer- en leefgemeenschap. We versterken onze medewerkers door hen in team te laten werken en hen de vrijheid te geven om nog meer professional te zijn.

Op grote schaal scholen slim organiseren, anders veranderen met goesting geeft aan hoe je over scholen heen slim kan organiseren. Het nodigt je uit om de bestaande grenzen van de scholen te doen vervagen en op zoek te gaan naar onafhankelijke entiteiten waar leerlingen op maat en gedurende meerdere jaren flexibele leertrajecten kunnen volgen. Daarbinnen kan je op een slimme manier teams bouwen met een duidelijke opdracht en eigen bevoegdheden om die vele uitdagingen voor hun leerlingen aan te pakken.

Een breed participatief veranderproces
Op weg naar schaalvergroting is het cruciaal om iedereen die het aanbelangt hierbij actief te betrekken. Het veranderproces is participatief, transparant, iteratief en stimuleert iedereen om initiatief te nemen. Je moet ervoor zorgen dat al diegenen die het aanbelangt, continu mee kunnen participeren aan het verandertraject. Zodat iedereen op het einde van de rit kan zeggen: ‘Dit is wat we nodig hadden en daar werken we met goesting aan verder.’ Het wil iedereen goesting geven om er zijn schouders onder te zetten.

Het veranderproces start vanuit een integraal en volledig prototype, dat verder ontwikkeld wordt van grof naar fijn in verschillende sprints. Bij elke sprint wordt er feedback gevraagd aan alle belanghebbenden. Zo kan je tot een nieuwe school komen die perfect aansluit bij de verwachtingen van de belanghebbenden. Het is dus een proces van continu leren en verbeteren. Een vliegwielteam dat mensen in beweging zet, is de spil van de verandering. Ze verwerken ideeën van belanghebbenden tot concepten die telkens worden afgetoetst bij een breder forum waarin alle belanghebbenden betrokken zijn. Onafhankelijke entiteiten, autonome teams, ondernemende medewerkers die initiatief nemen en netwerkpartners die mee participeren. Ook de leerling wordt uitgenodigd om mee de regie van zijn leerproces op te nemen.

Sterk gedeeld leiderschap
De schaalvergroting leidt tot een netwerkorganisatie waar het leiderschap is gedeeld. Leidinggevenden worstelen met zo’n model. Ze weten niet goed welke houding ze hier tegenover moeten aannemen. Zij regelen, plannen en controleren het werk. Ze zijn bevlogen en nemen vaak veel werk op. Het gaat ook in tegen het hiërarchisch en controlerende leiderschap dat ze gewoon zijn. Sommigen vervallen in het andere uiterste ‘louter toekijken en hopen dat er iets gebeurt’. Hun werk wordt herverdeeld en voor een deel naar de teams gebracht. Dit leidt tot grote onzekerheid, soms kwaadheid en ongeloof. Met een respectvolle aanpak moet een nieuwe visie op leiderschap worden opgebouwd.

Overtuigde leiders die met visie, waarden en vertrouwen iedereen meenemen in de schaalvergroting is van belang. Geen zelfsturing zonder sturing. Naarmate de teams vorm krijgen en zelfsturend worden, zullen de leiders van weleer hun nieuwe rol moeten ontdekken en een rolmodel worden in gedeeld leiderschap. Het leiderschap evolueert naar een team van leiders die als rolmodel hun leiderschap delen. Samen zijn ze de morele autoriteit van de school en creëren ze de condities waardoor ook teams kunnen leiden. Cultuur speelt daarin een belangrijke rol. Verschillende culturen moeten samenvloeien tot één nieuwe cultuur.

Wij zijn overtuigd dat samenwerking over de scholen heen nodig is om meer kleinschaligheid te organiseren met autonome entiteiten. Iedereen die het aanbelangt mag daar mee zijn zeg over doen: schoolmedewerkers, ouders, leerlingen en de partners uit onze brede school. Samen dromen wij over onze nieuwe school en samen leiden wij de nieuwe school. Wij steken graag onze kop uit en zoeken medestanders aan de top met wie wij samen iedereen kunnen overtuigen om dit proces op te starten.

 

Tom Van Acker (°1963) is senior consultant Innovatieve Arbeidsorganisatie en projectleider bij Flanders Synergy. Als master in de psychologische en pedagogische wetenschappen was Tom na zijn studies aan de universiteit van Gent onderzoeksmedewerker en nadien directeur van een centrum voor volwassenenonderwijs, PCVO Waas en Durme. Nadien ondersteunde hij voor VOKA de groei van ondernemingen en non-profitorganisaties in lerende netwerken. Later werd hij daar senior consultant voor het ontwikkelen en implementeren van innovatieve arbeidsorganisaties op basis van zelfsturing. Hierover schreef hij meerdere publicaties. Tom is een gedreven en enthousiaste begeleider van organisaties bij hun verandering. Hij slaagt er telkens in betrokkenheid bij medewerkers te creëren.

Yves Demaertelaere (°1970) is senior consultant Innovatieve Arbeidsorganisatie. Hij is master in de economische wetenschappen en bestuurder, sectorverantwoordelijke gewoon onderwijs en algemeen directeur van de onderwijsinstellingen Broeders van Liefde, die ambassadeur zijn van Flanders Synergy. Yves heeft een passie voor onderwijs en leidinggeven. Hij was elf jaar lid van een directieteam in een secundaire school, als coördinator, adjunct-directeur en directeur. Als pedagogisch adviseur en hoofdbegeleider van de pedagogische begeleidingsdienst van de Broeders van Liefde heeft hij de scholen op weg gezet naar meer visie-gedreven organiseren. Hij bekleedt nog tal van andere bestuursfuncties in onderwijs.

23-10

© fracarita.org - disclaimer - privacy verklaring